WoonWerkPand Tetterode

Een stukje pandgeschiedenis

De L.A.
Het gebouw Tetterode tussen de Bilderdijkstraat en de Da Costakade in het Amsterdamse stadsdeel (Oud) West is in zijn huidige vorm tot stand gekomen tussen 1901 en 2013. In de periode 1901-1962 breidde het bedrijf, de Lettergieterij Amsterdam voorheen firma N. Tetterode (LA), zijn fabriek en werkplaatsen gestaag uit door het verwerven van belendende panden en verbouwingen. Aldus ontstond een complex van verschillende bouwstijlen en uiteenlopende bouwmaterialen (houtbouw, baksteen, beton, glas en staal). De LA was bijna 50 jaar gevestigd aan de Bloemgracht, maar verhuisde wegens ruimtegebrek in 1903 naar een nieuw gebouwd fabriekspand in Jugendstil aan de Bilderdijkstraat van architect J.W.F. Hartkamp. De LA groeide razendsnel. Nadat eerst een extra etage op het bouwdeel aan de Bilderdijkstraat was aangebracht, bouwde Hartkamp in 1912-1914 een nog hogere fabrieksvleugel in de stijl van de Delftse school aan de Da Costakade 158-164. Rond 1920 werd aan de Bilderdijkstraat de belendende melkfabriek en -salon (een zogenaamde kattenkroeg) Holland opgekocht voor uitbreiding op de begane grond van de kantoortuin. In de bovenwoningen werden werknemers van de lettergieterij gehuisvest.

In 1914 richtte de Lettergieterij Amsterdam op de begane grond van het bouwdeel aan de Da Costakade een typografische bibliotheek in, waarvan het interieur ontworpen is door architect K.P.C. De Bazel (die ook het interieur van de directiekamers aan de Bilderdijkstraat heeft ontworpen). De bibliotheek bevatte voornamelijk literatuur over papier, druk- en bindtechnieken en natuurlijk alles wat met de letter en met de grafische vormgeving te maken had. Er was een schat aan boeken, tijdschriften, portretten, prenten en letterproeven in de bibliotheek opgeslagen; alle aspecten van het grafische bedrijf werden er belicht. Letterontwerper, kunstenaar en graficus S.H. de Roos heeft een blijvend stempel op deze verzameling gedrukt, die in 1971 is verkocht aan de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam (Oude Turfmarkt 129). Het interieur is herplaatst in de Oude Lutherse Kerk, Spui 411. In 2012 vierden we met de manifestatie Type and Charachter de honderdste verjaardag van de Hollandse Mediaeval, het beroemde lettertype dat Sjoerd de Roos in dienst van de lettergieterij ontwierp.

In 1940 maken B. Merkelbach en Ch. Karsten een ontwerp voor een nieuw te bouwen deel van het complex aan de Da Costakade. De begane grond en het entresol waren toen al gerealiseerd door architect Jan Frederik Van Erven Dorens. Door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog worden de bovenste etages pas tien jaar later voltooid. Deze laatste uitbreiding kreeg een gevel van glas en staal en is in Amsterdam een van de weinige voorbeelden van het Nieuwe Bouwen. Merkelbach werd in 1961 stadsarchitect van Amsterdam en de architectuurprijs van de stad Amsterdam is naar hem vernoemd. Boven op het gebouw werd in 1951 een nieuwe kantine voor het personeel gebouwd, en in 1962 volgde boven op de ‘oudbouw’ aan de Da Costakade de directiekantine.

Vijf eeuwen gebruikten drukkers loden losse letters. Eind jaren vijftig kondigden zich echter al ingrijpende veranderingen in het drukprocedé aan (offset, computers). De laatste lettergieter stopte uiteindelijk pas in de jaren tachtig, toen de LA  al naar het nieuwe fabrieksgebouw aan de Willem de Zwijgerlaan was verhuisd. De Lettergieterij en Machinehandel had altijd al een bredere horizon aangehouden en was voor haar bedrijfsactiviteit nooit alleen van loodzetsel afhankelijk geweest. Vanaf het begin had de LA de grafische industrie breed ondersteund, niet alleen door loodzetsel te produceren, maar ook door buitenlandse lettergieterijen te vertegenwoordigen, en door in licentie machines en drukkersbenodigdheden te leveren en te onderhouden. De vakmensen van Tetterode waren zo deskundig, dat ze in de jaren vijftig machines voor IBM produceerden die naar de VS werden geëxporteerd – en vervolgens weer terug naar Europa vervoerd – om hier als hoogwaardig Amerikaanse product te kunnen worden verkocht. In deze periode vervaardigden de graveerders van Tetterode als relatiegeschenk het beroemde 10-punt letterstaafje: op een vlak van 10 punten – of 3,76 mm in het vierkant – werd het Onze Vader ondergebracht; het letterbeeld was 0,154 mm hoog. De graveerders werkten ‘s nachts als er geen trams reden, zodat hun werk niet door trillingen werd verstoord.

 

Van kraak en Rode Tetter naar Vereniging Ruimschoots

Begin 1980 verhuist de firma en verliezen de oude fabriek en werkplaatsen hun functie. In 1981 verkoopt de firma Buhrmann/Tetterode het complex aan de Bataafse Aannemingsmaatschappij (BAM) die van plan was het pand, op de Jugendstilgevel aan de Bilderdijkstraat na, te slopen en in samenwerking met het pensioenfonds PGGM te vervangen door koopwoningen, kantoren, winkels en een parkeergarage. De kraak van het complex op 17 oktober 1981 was een protest tegen deze plannen vanuit enkele buurtorganisaties, waaronder het Wijkopbouworgaan Oud/West en een aantal kraakgroepen. De BAM trekt zich terug en verkoopt het pand aan het pensioenfonds PGGM die verder gaat met het ontwikkelen van de nieuwbouwplannen.
Ondertussen ontwikkelen buurtorganisaties, twee architecten en de bewoners/gebruikers van het pand een plan voor een meer buurtgericht gebruik van het pand. In 1983 verzoekt het PGGM aan woningbouwverenging Het Oosten om te participeren in een project dat ook enige woningbouw zou omvatten. Begin 1984 ziet PGGM zich echter genoodzaakt om het pand te verkopen, en via enkele tussen personen kwam het complex terecht bij projectontwikkelaar G.W. Bakker die plannen maakte het complex te slopen om er koopwoningen, winkels en een parkeergarage voor in de plaats neer te zetten.

Woningbouwvereniging Het Oosten meende dat het beheer van een woon/werkpand uitstekend in de doelstelling van de woningbouwvereniging paste. De gemeente was bereid de plannen van de krakers en woningbouwvereniging te steunen met een eenmalige subsidie. Uiteindelijk resulteerde de samenwerking in een aantal haalbaarheidsonderzoeken in 1984 en 1985 en een speciaal op maat gemaakt casco/huurcontract dat op 27 februari 1986 werd ondertekend. De overeenkomst tussen Het Oosten/Stadgenoot en vereniging Ruimschoots vormt de basis van het Solidsconcept, dat directeur Frank Bijdendijk na 2000 ook elders in Amsterdam heeft  ingevoerd.

Inmiddels hebben alle gebouwen van woonwerkpand Tetterode de status van rijksmonument.

De fabrieksschoorsteen uit 1948, die op 12 juli 2008 door een bliksem werd getroffen, is in 2011 in volle glorie herbouwd onder deskundige begeleiding van hoofd Planmatig Onderhoud John Stoop van Stadgenoot. Na groot onderhoud aan het Merkelbachbouwdeel en de oudbouw Da Costakade wacht het bouwdeel Bilderdijkstraat een flinke opknapbeurt in 2014. Een van de speerpunten waarop vereniging Ruimschoots zich in de 21ste eeuw wil richten, is de duurzame exploitatie van het Tetterode-complex.

Zie voor een bouwkundige beschrijving van het complex

http://rijksmonumenten.nl/monumenten/tetterode/amsterdam/